Warszawa, 16 kwietnia 2009 r.

Stowarzyszenie
Centrum Inicjatyw Międzykulturowych
ul. Św. Wincentego 40/59
03-526 Warszawa

Szanowny Pan
Donald Tusk
Prezes Rady Ministrów

POPARCIE PETYCJI UCHODŹCÓW

Jako organizacja zajmująca się problemami uchodźców w Polsce otrzymaliśmy skierowaną do Prezesa Rady Ministrów petycję, sformułowaną przez uchodźców i osoby ubiegające się o nadanie tego statutu, z prośbą o jej zaopiniowanie i poparcie. Na podstawie naszego kilkuletniego doświadczenia w pracy w ośrodkach dla uchodźców możemy potwierdzić, że poruszone w petycji problemy są jak najbardziej realne i mają negatywny wpływ nie tylko na bieżącą sytuację uchodźców, lecz także na ich integrację ze społeczeństwem polskim, a w konsekwencji przyczyniają się do powstania licznej grupy osób bez własnej winy dotkniętych wykluczeniem społecznym. Zdajemy sobie jednocześnie sprawę, iż istotnym źródłem niektórych z poruszonych w petycji problemów jest ograniczona wysokość dostępnych środków przeznaczonych na pomoc uchodźcom. Jesteśmy również świadomi, że zwłaszcza obecnie, w okresie dotykającego także Polskę kryzysu finansowego, zwiększenie środków przeznaczonych na ten cel może nie być możliwe. Dlatego szczególny nacisk pragniemy położyć na rozwiązania mogące przyczynić się do przynajmniej częściowego rozwiązania niektórych ze wskazanych w petycji problemów, nie wymagające istotnych dodatkowych nakładów finansowych.

1. Terminy rozpatrywania wniosków o nadanie statusu uchodźcy
Zgodnie z art. 35 ust. 1 z dnia 13 czerwca 2003 r. o udzielaniu cudzoziemcom ochrony na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej wydanie decyzji w sprawie o nadanie statusu uchodźcy, z zastrzeżeniem art. 34 ust. 2 pkt 2, następuje w terminie 6 miesięcy od dnia złożenia wniosku. W rzeczywistości duża część wniosków rozpatrywana jest w znacznie dłuższych terminach, sięgających nawet kilku lat. Spowodowane jest to w dużej mierze złożonym postępowaniem wyjaśniającym mającym na celu potwierdzenie wskazanych we wnioskach okoliczności, a także stosunkowo dużą liczbą składanych wniosków (4154 wnioski w 2008 r.).
Długi okres rozpatrywania spraw powoduje przedłużanie się okresu, w którym sytuacja wnioskodawców pozostaje niepewna, a oni sami zmuszeni są do korzystania z pomocy państwa (zakwaterowanie w ośrodku dla uchodźców, ograniczony dostęp do rynku pracy), czego skutkiem jest nie tylko opóźnienie procesu ich integracji w społeczeństwie polskim, lecz także szereg negatywnych zjawisk istotnie utrudniających integrację, takich jak powszechna wśród uchodźców wyuczona bezradność oraz podejmowanie pracy w "szarej strefie".
Zdajemy sobie sprawę, że zatrudnienie dodatkowego, wykwalifikowanego personelu do rozpatrywania wniosków o nadanie statusu uchodźcy, jak również wprowadzenie rozwiązań mogących przyspieszyć postępowanie wyjaśniające może wymagać znacznych nakładów finansowych. Liczymy jednak, że pozwoliłoby jednocześnie na oszczędności związane ze skróceniem okresu, w którym wnioskodawcy korzystają z pomocy przyznawanej osobom ubiegającym się o nadanie statusu uchodźcy.

2. Dostęp do rynku pracy
Zgodnie z aktualnym polskim prawem, co do zasady otwarty dostęp do rynku pracy mają uchodźcy, którzy otrzymali już jedną z przewidzianych prawem form ochrony (status uchodźcy, ochronę uzupełniającą lub pobyt tolerowany). Jak wspomniano w punkcie pierwszym otrzymanie decyzji w sprawie przyznania ochrony jest aktualnie procesem długotrwałym, co każe zwrócić szczególną uwagę na sytuację osób dopiero ubiegających się o taką decyzję, zwłaszcza biorąc pod uwagę, że ten pierwszy okres ma kluczowe znaczenie dla późniejszej integracji.
Na podstawie art. 36 ustawy o udzielaniu cudzoziemcom ochrony na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli po upływie 6 miesięcy od dnia złożenia wniosku o nadanie statusu uchodźcy nie została wydana decyzja w pierwszej instancji i przyczyna niewydania decyzji w tym terminie nie leży po stronie wnioskodawcy, Szef Urzędu, na wniosek wnioskodawcy, wydaje zaświadczenie, które wraz z tymczasowym zaświadczeniem tożsamości cudzoziemca stanowi podstawę dla wnioskodawcy i małżonka, w imieniu którego wnioskodawca występuje, do wykonywania pracy na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na zasadach i w trybie określonych w ustawie z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy.
W praktyce zastosowanie tego przepisu jest ograniczone w związku z niską świadomością prawną uchodźców, a także z faktem częstego podejmowania pracy w "szarej strefie" już w okresie pierwszych 6 miesięcy postępowania, co znacznie zmniejsza motywację do późniejszego poszukiwania legalnego zatrudnienia. W związku z powyższym postulujemy zmianę art. 36 ustawy o udzielaniu cudzoziemcom ochrony na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej poprzez wprowadzenie wymogu wydawania wspomnianego z nim zaświadczenia z urzędu, a także proponujemy rozważenie zasadności przyznania osobom ubiegającym się o nadanie statusu uchodźcy prawa do wykonywania pracy na podstawie samego tymczasowego zaświadczenia tożsamości, bez zastosowania 6-miesięcznego "okresu ochronnego".

3. Wyżywienie w ośrodkach
O ile zawarta nie posiadamy informacjami potwierdzających zawartą w petycji tezę o niskiej wartości odżywczej wydawanych w ośrodkach posiłków, pozostaje faktem, iż wielu uchodźców korzysta z nich niechętnie (z naszych obserwacji wynika, że większość mieszkańców warszawskich ośrodków przyrządza obiady we własnym zakresie), między innymi ze względu na odmienne preferencje kulinarne wynikające z uwarunkowań kulturowych.
Jednocześnie żadna z propozycji rozwiązania tego problemu wskazane w petycji (powszechne wprowadzenie ekwiwalentu pieniężnego w zamian za wyżywienie lub zatrudnienie w charakterze kucharzy/kucharek mieszkańców ośrodków) nie wpływa istotnie na koszt wyżywienia osób ubiegających się o nadanie statusu uchodźcy (co więcej ? pozwalają one ograniczyć liczbę posiłków, które nie zostaną wykorzystane), w związku z czym uważamy za wskazane wprowadzenie ich w życie.

4. Efektywne wykorzystanie okresu pobytu w ośrodkach
Miesiące spędzone w ośrodkach w oczekiwaniu na decyzję są nie tylko czasem straconym, przyczyniają się one wręcz do pogłębiania postawy roszczeniowej, a także wyuczonej bezradności cudzoziemców. Uważamy, że powinien być to okres przygotowujący do samodzielnego funkcjonowania w społeczeństwie ? obowiązkowej nauki języka polskiego, poznawania kultury polskiej, aktywizacji i szkoleń zawodowych. W związku z tym chcielibyśmy zwrócić uwagę na konieczność tworzenia programów preintegracyjnych. Jesteśmy świadomi związanych z tym wydatków, jednakże sądzimy, iż usamodzielnienie cudzoziemców na tym etapie pozwoli na uniknięcie kosztów w przyszłości. Jednocześnie zapewniamy, iż jako organizacja działająca na rzecz osób ubiegających się o nadanie statusu uchodźcy, chętnie włączymy się w realizację takich programów.

5. Lokalizacja ośrodków dla uchodźców
Aktualnie na około połowy ośrodków dla cudzoziemców ubiegających się o nadanie statusu uchodźcy lub azylu działających na terenie Rzeczypospolitej Polskiej zlokalizowanych jest poza większymi ośrodkami miejskimi. Zdajemy sobie sprawę, że bardzo istotnym czynnikiem wpływającym na lokalizację ośrodków jest cena zakupu lub wynajmu budynku. Należy jednak mieć na uwadze także liczne negatywne skutki lokalizacji ośrodków w małych miejscowościach, do których należą w szczególności:
- zwiększone ryzyko konfliktów między mieszkańcami ośrodka a lokalną społecznością - ośrodek dla uchodźców jest znacznie bardziej zauważalny w liczącej ok. 250 mieszkańców wsi Moszna niż np. w Warszawie, ponadto mieszkańcy większych miast są zazwyczaj bardziej otwarci na kontakt z przedstawicielami odmiennych kultur.
- de facto wyeliminowany dostęp do rynku pracy - ze względu na mniejszą liczbę miejsc pracy w małej miejscowości, oraz utrudniony dojazd do większych ośrodków.
- utrudniony dostęp do pomocy ze strony organizacji pozarządowych, które odgrywają istotną rolę w uzupełnianiu świadczeń zapewnianych przez państwo.
Biorąc pod uwagę znaczenie, jakie mają powyższe okoliczności dla procesu integracji uchodźców w społeczeństwie polskim, apelujemy o ich uwzględnianie przy wybieraniu lokalizacji ośrodków dla cudzoziemców ubiegających się o nadanie statusu uchodźcy lub azylu.

Na koniec pragniemy przekazać podziękowania dla Urzędu ds. Cudzoziemców za dotychczasowe zaangażowanie w dialog i współpracę z organizacjami zajmującymi się problematyką uchodźczą. Dotychczas niestety brakowało realnego zaangażowania w ten dialog strony najbardziej zainteresowanej, to jest samych uchodźców. Wierzymy, że nowa inicjatywa sygnatariuszy petycji pomoże zmienić tę sytuację. Jest to naszym zdaniem szansa, której nie wolno zmarnować.